Metoda PNF w spastyczności: Proprioceptywne torowanie nerwowo-mięśniowe w rehabilitacji neurologicznej

Proprioceptywne torowanie nerwowo-mięśniowe (PNF) to zaawansowana metoda rehabilitacji neurologicznej, która wykorzystuje bodźce sensoryczne do ułatwienia aktywacji mięśni i przywrócenia kontroli motorycznej u pacjentów ze spastycznością. Spastyczność, czyli wzmożone i oporowe napięcie mięśniowe zależne od prędkości ruchu, jest powszechnym powikłaniem neurologicznych zaburzeń ruchu takich jak udar mózgu, mózgowe porażenie dziecięce czy urazy rdzenia kręgowego. Metoda PNF działa poprzez stymulację proprioceptorów – receptorów czujących położenie ciała i ruchy – co aktywuje naturalne hamujące mechanizmy spinalne, zmniejszając patologiczne napięcie mięśniowe. Artykuł zawiera kompleksowy opis mechanizmu działania PNF, szczegółowe techniki terapeutyczne, praktyczne ćwiczenia dla pacjentów i opiekunów, przegląd badań naukowych oraz porady dotyczące dostępu do terapii w Polsce.

Co to jest metoda PNF i proprioceptywne torowanie nerwowo-mięśniowe?

Metoda PNF to system terapeutyczny bazujący na proprioceptywnym torowaniu nerwowo-mięśniowym – technologii wykorzystującej bodźce sensoryczne do ułatwienia prawidłowego wzoru ruchowego i zmniejszenia patologicznego napięcia mięśniowego. Proprioceptywne torowanie nerwowo-mięśniowe opiera się na trzech kluczowych elementach: propriocepcji (czuciu położenia i ruchu ciała w przestrzeni), towaniu (ułatwieniu bądź wspomaganiu aktywacji mięśni) oraz wpływie na układ nerwowo-mięśniowy. W kontekście spastyczności, metoda PNF aktywuje wbudowane w organizmie mechanizmy hamujące, pozwalając mózgowi ponownie nauczyć się kontrolowania mięśni, których napięcie jest patologicznie podwyższone.

Definicja proprioceptywnego torowania nerwowo-mięśniowego

Proprioceptywne torowanie nerwowo-mięśniowe to termin opisujący proces, w którym terapeuta stymuluje receptory sensoryczne pacjenta (znajdujące się w mięśniach, ścięgnach i stawach) poprzez zastosowanie bodźców – takich jak rozciąganie, opór czy dotyk – aby ułatwić lub wzmocnić określony ruch. Propriocepcja to ukryte czucie, które pozwala nam wiedzieć, gdzie nasze ciało znajduje się w przestrzeni i jak się porusza, bez patrzenia na siebie. Ta zdolność pochodzi z receptorów zwanych proprioceptorami, którymi są przede wszystkim wrzeciona mięśniowe (czujące zmianę długości mięśnia) i receptory Golgiego (czujące napięcie i siłę).

Podczas sesji PNF, terapeuta przeprowadza pacjenta przez sekwencję rozciągania, napięcia bez ruchu (kontrakcji izometrycznej) i ponownego rozciągania. Każdy krok aktywuje proprioceptory, wysyłając sygnały do rdzenia kręgowego i mózgu, które mówią: „mięsień jest napięty, zmniejsz jego aktywność". To jest naturalny mechanizm fizjologiczny, którego nasz organizm używa do samoochrony, ale w spastyczności ten system nie działa prawidłowo. Metoda PNF „przywraca go do życia", przeprogramowując neuronalne połączenia poprzez repetycję i intensywną stymulację.

Historia i geneza metody PNF

Metoda proprioceptywnego torowania nerwowo-mięśniowego (PNF) została opracowana w latach 1940-1950 przez zespół naukowców: Hermann Kabata (neurologa i specjalistę fizjologii ruchu), Margaret Knott (fizjoterapeutkę) oraz Dorothy Voss (również fizjoterapeutkę). Zespół pracował na Walter Reed Army Medical Center w Stanach Zjednoczonych, gdzie leczył żołnierzy z urazami neurologicznymi z II wojny światowej.

Podstawą teoretyczną metody były odkrycia Charles'a Sherringtona, brytyjskiego neurophysiologa, który wykazał, że mięśnie działają w odruchowych wzorach – jeden mięsień stymuluje pracę grupy mięśni synergistycznych poprzez mechanizmy spinalne (refleksy). Sherrington odkrył także zjawiska autoinhibicji (receptory Golgiego hamujące własny mięsień) i wzajemnej inhibicji (antagonistyczne mięśnie hamujące się nawzajem). Kabata, Knott i Voss wykorzystali te odkrycia, aby sformułować system ćwiczeń oparty na naturalnych odruchach neurobiologicznych.

Historia metody PNF w Polsce rozpoczyna się znacznie później – dopiero w latach 1990-2000, gdy fizjoterapeuci wracających ze staży za granicą zaczęli wprowadzać metodę do polskich ośrodków rehabilitacyjnych. Dziś metoda PNF jest признana jako jedna z wiodących technik rehabilitacji neurologicznej, zalecana przez Międzynarodowe Towarzystwo Proprioceptywnego Torowania Nerwowo-Mięśniowego (ISNF) i uznawana za opartą na dowodach praktyką przez organizacje takie jak American Physical Therapy Association (APTA).

Jak metoda PNF zmniejsza spastyczność: Mechanizm działania i zasady nerwowo-mięśniowe

Spastyczność wynika z przerwania połączeń między mózgiem i rdzeniem kręgowym (przy udarze, urażeniu czy chorobie neurodegeneeracyjnej), co prowadzi do utraty hamowania zstępującego i hipereksycytacji motoneuronów alfa – neuronów odpowiedzialnych za kontrakcję mięśni. Motoneurony alfa bez kontroli mózgu pozostają w stanie permanentnego podniecenia, powodując nieprzerwane, niekonwolacyjne skurcze mięśni. Metoda PNF zmniejsza tę patologiczną aktywność poprzez aktywację trzech głównych hamujących mechanizmów spinnych: autoinhibicji (receptory Golgiego), wzajemnej inhibicji (antagonistyczne mięśnie) i ułatwienia wzajemnego (synergiczne aktywacje mięśni pomocniczych).

Neurobiologiczne podstawy hamowania spastyczności w metodzie PNF

Neurobiologiczne podstawy PNF oparte są na cyklu hamowania w rdzeniu kręgowym – procesie, który działał prawidłowo przed uszkodzeniem neurologicznym i może być reaktywowany poprzez odpowiednią stymulację. Cztery główne mechanizmy neuronalne pracują w konsekwencji:

1. Hamowanie Renshaw'a (Renshaw cell inhibition) – wbudowana pętla sprzężenia zwrotnego w rdzeniu kręgowym: gdy motoneuron alfa wysyła sygnał do mięśnia, jednocześnie aktywuje komórki Renshaw'a, które wysyłają hamujący sygnał z powrotem do motoneuronu, zmniejszając jego aktywność. W spastyczności, ten mechanizm nie pracuje – PNF go reaktywuje.

2. Autoinhibicja z receptorów Golgiego (Golgi tendon organ autoinhibition) – gdy mięsień jest silnie napięty, receptory Golgiego zainstalowane w ścięgnach wysyłają hamujący sygnał (poprzez neurony Ia inhibitory), który zmniejsza kontrakcję tego mięśnia. To naturalny mechanizm ochronny przed przeciążeniem.

3. Wzajemna inhibicja (Reciprocal inhibition) – mięśnie antagonistyczne (np. zginacze i prostowniki) hamują się nawzajem poprzez neurony inhibitory. Gdy zginacz jest skontrakcjonowany, wysyła hamujący sygnał do prostownika. W spastyczności, ten system nie działa prawidłowo – zginacz spasty nie hamuje się, gdy prostownik pracuje.

4. Hamowanie zstępujące z mózgu (Descending inhibition from brain) – ścieżki neuronalne z pnia mózgu i kory mózgowej wysyłają hamujące sygnały do rdzenia kręgowego. W udarze, te ścieżki są przerwane, ale połączenia spinalne mogą być uaktywlane lokalnie poprzez PNF.

Wszystkie te mechanizmy wykorzystują neuroprzekaźniki inhibitory takie jak GABA (kwas gamma-aminomasłowy) i glicyna, które hamują aktywność motoneuronów. Metoda PNF poprzez intensywną i powtarzaną stymulację proprioceptorów zwiększa wysokość i trwałość tych hamujących sygnałów, stopniowo zmniejszając hypereksycytację.

Propriocepcja i jej rola w kontroli mięśniowej

Propriocepcja to fundamentalny system czuciowy, który stanowi „mózg ciała" dla motoryki. Bez propriocepcji – nawet jeśli mięśnie są silne – nie jesteśmy w stanie kontrolować ruchu z precyzją. Proprioceptory znajdują się w trzech głównych lokalizacjach: wrzeciona mięśniowe (muscle spindles) rozmieszczone wewnątrz włókien mięśniowych, czujące zmianę długości mięśnia i tempo tej zmiany; receptory Golgiego (Golgi tendon organs) zainstalowane na złączu między mięśniem a ścięgnem, czujące napięcie i siłę; oraz receptory w stawach i więzadłach, które sygnalizują pozycję stawu.

Drogi proprioceptywne biegnące z tych receptorów dzielą się na szybkie połączenia spinalne (refleksy) – które działają automatycznie w rdzeniu kręgowym bez zaangażowania mózgu – oraz wolniejsze drogi do kory mózgowej, które zapewniają świadomą kontrolę motoryczną. W spastyczności, zwłaszcza po udarze, informacja proprioceptywna jest zniekształcona: pacjent często „nie wie" gdzie jest jego ręka lub noga, ponieważ drogi proprioceptywne do mózgu są uszkodzone.

Metoda PNF wykorzystuje właśnie to – poprzez maksymalną stymulację proprioceptorów (rozciąganie, siła, pozycja, ruch spiralny), wysyła tak silne sygnały do rdzenia i mózgu, że system zmuszony jest „zwrócić uwagę" i zacząć prawidłowo obrócać się z nimi. Jest to podobne do nauczenia się jazdy na rowerze od nowa – mózg „uczy się" na nowo, jak kontrolować mięśnie poprzez powtórzenie i intensywną proprioceptywną informację zwrotną.

Autoinhibicja i wzajemna inhibicja – jak mózg zmniejsza napięcie mięśniowe

Autoinhibicja i wzajemna inhibicja to dwa odruchowe mechanizmy neuralne, które metoda PNF bezpośrednio aktywuje. Autoinhibicja (Golgi tendon organ reflex) działa w ten sposób: gdy receptory Golgiego czują wysokie napięcie w mięśniu, wysyłają hamujący sygnał przez neurony inhibitory do motoneuronów alfa tego samego mięśnia, powodując jego rozluźnienie. To wbudowana ochrona przed przeciążeniem – jeśli zginięte ramię byłoby zbyt napięte, organizm automatycznie je rozluźnia.

W protokole PNF dla spastyczności, terapeuta wykorzystuje to w następujący sposób: Faza 1 – terapeuta rozciąga spasty mięsień (np. przywodzący bioder) przez 30-60 sekund, aktywując wrzeciona mięśniowe (które czują rozciąganie). Faza 2 – pacjent napina tego samego mięśnia w oporze terapeusty przez 5-10 sekund (kontrakcja izometryczna, bez ruchu) – ta kontrakcja maksymalnie aktywuje receptory Golgiego. Faza 3 – natychmiast po kontrakcji, terapeuta rozciąga mięsień ponownie, ale tym razem głębiej i dalej niż poprzednio – to możliwe, ponieważ receptory Golgiego właśnie wysłały hamujący sygnał, zmniejszając napięcie mięśnia.

Wzajemna inhibicja (Reciprocal inhibition) działa poprzez antagonistyczne mięśnie: gdy zginacz bioder pracuje mocno, wysyła hamujący sygnał do prostownika bioder poprzez neurony inhibitory (to bezwarunkowy reflek spinny). W spastyczności, gdzie prostownik jest spasty, pacjent musi maksymalnie ćwiczyć zginacze – każda kontrakcja zginacza hamuje prostownik. W protokole PNF, terapeuta może polecić pacjentowi „zginaj nogę z całej mocy przeciwko mojemu oporowi" – ta kontrakcja zginacza wysyła potężny hamujący sygnał do spastycznego prostownika.

Te dwa mechanizmy działają na poziomie rdzenia kręgowego – nie wymagają zaangażowania mózgu, dlatego są skuteczne nawet u pacjentów z poważnym uszkodzeniem mózgu. Jednak ze względu na neuroplastyczność (zdolność mózgu do tworzenia nowych połączeń), powtarzane aktywacje tych mechanizmów prowadzą stopniowo do większego hamowania zstępującego z mózgu, co wzmacnia efekt długoterminowy.

Techniki PNF w leczeniu spastyczności – pattern, stretching, opór mięśniowy

Metoda PNF wykorzystuje trzy główne kategorie technik: pattern-y (wzory spiralno-diagonalne ruchu), stretching cykliczny (alternacyjne rozciąganie i skracanie mięśnia), oraz opór mięśniowy (siła aplikowana przez terapeustę). Te techniki pracują synergistycznie – pacjent wykonując ruch wzoru z oporem, następnie się rozciąga cyklicznie, aktywuje wszystkie proprioceptory jednocześnie, co maksymalizuje hamowanie spastyczności.

Pattern-y PNF: spiralne i diagonalne ruchy w spastyczności

Pattern-y PNF to spiralno-diagonalne wzory ruchów, różniące się fundamentalnie od tradycyjnych prostoliniowych ruchów fizykoterapii. Podstawą tego podejścia jest anatomia człowieka – ciało ludzkie jest zbudowane spiralnie: kręgosłup ma naturalną spiralną strukturę, kości i mięśnie działają w spiralno-diagonalnych wzorach, a nie w prostych liniach. Poprzez wykonywanie spiralno-diagonalnych ruchów zamiast prostych, terapeuta wiele bardziej aktywuje proprioceptory, ponieważ włącza całe łańcuchy mięśni synergistycznych (mięśni pracujących razem), a nie tylko jeden mięsień.

W spastyczności, gdzie spasty mięsień „blokuje" normalny ruch, spiralne ruchy mogą obejść to blokowanie poprzez zaangażowanie mięśni pomocniczych, które pomagają wypracować alternatywne ścieżki neuronalne. Przykłady basic pattern-ów:

Dla górnych kończyn – ruch obejmuje rotację ramienia z poprzecznym ruchem, gdzie pacjent w pozycji siedzącej lub leżącej wykonuje ruch przypominający „wyciąganie ręki ku sufitowi w kierunku przeciwnej strony" – to bardziej aktywuje mięśnie niż prosty ruch w górę.

Dla dolnych kończyn – ruch opiera się na ruchach w płaszczyźnie czołowej (separacja/zbliżenie) połączone z rozciągającym zginaniem w stawach – ruch jest bardziej złożony, co więcej aktywuje proprioceptory niż zwykły ruch zginania/rozkładu.

Terapeuta PNF jest wytrenowany, aby wyczuć „opór naturalny" (elastyczne opór tkanek) versus „opór spastyczny" (sztuczne, bolesne opór patologicznego mięśnia) i prawidłowo prowadzić ruch w stosunku do tego oporu – zawsze pracując w obrębie elastycznego oporu, nigdy nie forsując ruchu brutalnie.

Stretching cykliczny i stretch-shortening cycle w redukcji spastyczności

Stretch-shortening cycle (SSC) to naturalny cykl, w którym mięsień jest najpierw rozciągany (eccentric phase – wydłużenie), następnie skracany (concentric phase – skrócenie). W tym cyklu wrzeciona mięśniowe są maksymalnie stymulowane (podczas rozciągania), a mięsień ma największą zdolność do kontrakcji (fenomen elastic recoil). W normalnym ruchu człowieka – na przykład przy schodzeniu po schodach – mięśnie używają SSC bezwolnie.

W metodzie PNF dla spastyczności, terapeuta wykonuje cykliczne rozciąganie spastycznego mięśnia: 1) Rozciąga mięsień przez 2-3 sekundy (aktywacja wrzeciona), 2) Pozwala mięśniowi skrócić się przez 1 sekundę (szybka zmiana długości), 3) Natychmiast ponownie rozciąga mięsień. Ta sekwencja powtarzana jest 10-20 razy na sesję. Każde rozciąganie aktywuje wrzeciona mięśniowe (sygnał „mięsień się rozciąga"), każde skrócenie aktywuje receptory Golgiego (sygnał „mięsień się kurczy i napina").

Ta cykliczna stymulacja, wykonywana wiele razy, powoduje „zmęczenie proprioceptywne" – receptory sensoryczne wysyłają tak wiele sygnałów hamujących, że napięcie rdzenia spinnego stopniowo maleje. Jest to podobne do „ustawienia na nowo" systemu zamiast pojedynczego rozciągnięcia. Badania wykazują, że SSC jest szczególnie efektywne w redukcji spastyczności, ponieważ wykorzystuje wbudowaną fizyologię mięśnia.

Izotoniczne i izometryczne kontrakcje – taktyki oporowe w PNF

Kontrakcja izotoniczny to kontrakcja, w której mięsień zmienia długość mimo obecności oporu – pacjent faktycznie się rusza, ale terapeuta opiera mu się. Kontrakcja izometryczna to napięcie bez zmiany długości mięśnia – pacjent napina, ale się nie rusza, bo opór terapeusty jest zbyt duży.

W kontekście spastyczności, obydwa typy mają różne zastosowania:

Kontrakcje izotoniczne – tworzyć nowy wzorzec ruchu, bo mięsień faktycznie się porusza, uczący się nowe „schematy motoryczne". Terapeuta mówi pacjentowi: „zginaj ramię z całej mocy, ale będę ci oponować" – pacjent zginając ramię wbrew oporowi, wzmacnia synergie mięśniowe i uczy mózg nowego wzoru ruchu.

Kontrakcje izometryczne – maksymalizować autoinhibicję z receptorów Golgiego, ponieważ wysoki opór bez ruchu maksymalnie aktywuje receptory Golgiego (które czują napięcie, nie ruch). Terapeuta mówi: „napnij mięsień, nie ruszaj się" – pacjent napina przez 5-10 sekund, receptory Golgiego wysyłają potężny hamujący sygnał.

W praktyce, optymalna sekwencja to: izometryczne (hamowanie), następnie izotoniczne (nauka nowego ruchu). Terapeuta najpierw maksymalizuje hamowanie izometrycznymi kontrakcjami spastycznego mięśnia, a następnie wykorzystuje otworzone „okno neuralne" do nauczenia nowego wzoru ruchu izotonicznymi kontrakcjami antagonisty.

Timing i sekwencja – jak ułożyć ćwiczenia PNF dla największego efektu

Sama technika bez prawidłowego timing-u i sekwencji może być nieefektywna. Prawidłowa sekwencja PNF przebiega następująco:

1. Passive stretching (30-60 sekund) – Terapeuta delikatnie rozciąga spastyczny mięsień, przygotowując proprioceptory do pracy. Pacjent całkowicie relaksuje się, nie wykonuje żadnego ruchu. Ta faza przygotowuje wrzeciona mięśniowe do maksymalnej odpowiedzi na kolejne fazy.

2. Isometric hold (5-10 sekund) – Pacjent napina spastyczny mięsień w oporze terapeusty, nie poruszając się. Terapeuta czuwa, aby pacjent nie forsował zbyt mocno (powinno być około 70-80% maksymalnej siły). Ta faza maksymalnie aktywuje receptory Golgiego.

3. Relaxation phase (1-2 sekundy) – Bezpośrednio po izometrycznym hold-ie, pacjent opuszcza napięcie. W tym momencie, receptory Golgiego właśnie wysłały hamujący sygnał, więc napięcie mięśnia dramatycznie spada. To jest kluczowe okno neuralne.

4. Deep stretch (3-5 sekund) – TERAZ terapeuta rozciąga mięsień głęboko – 2-3 cm dalej niż w Fazie 1. To możliwe, ponieważ receptory Golgiego hamują motoneurony, zmniejszając napięcie. Pacjent może czuć lekki dyskomfort, ale nie ból.

5. Isotonic movement (5-10 sekund) – Pacjent z oporem terapeusty wykonuje ruch antagonistycznego mięśnia (np. rozcieranie, gdy mięsień rozciągający jest spasty). Ta kontrakcja antagonisty aktywuje receptory Golgiego w antagoniście, co powoduje hamowanie pierwotnego spastycznego mięśnia (wzajemna inhibicja).

6. Hold-Relax-Contract (HRC cycle) – Powtórzenie – Cała sekwencja (Faza 1-5) powtarzana jest 3-5 razy na sesję dla tego samego mięśnia.

Timing jest krytyczny – jeśli terapeuta nie czeka na fazę relaksacji (Faza 3), okno neualne pozostaje zamknięte i głębokie rozciąganie (Faza 4) nie będzie efektywne. Doświadczony terapeuta PNF czuwa na chwilową zmianę tonu mięśnia, którą sygnalizuje receptory Golgiego, i natychmiast wykorzystuje ją do głębokich rozciągnięć.

PNF vs. inne metody rehabilitacji neurologicznej – porównanie efektywności

Podczas gdy metoda PNF jest wysoce efektywna w redukcji spastyczności, istnieją inne uznane metody rehabilitacji neurologicznej, każda z innym mechanizmem działania i wskazaniami. Porównanie metodyczne pokazuje, że właściwy wybór metody zależy od stanu pacjenta, przyczyny spastyczności, możliwości motorycznych, czasu i dostępności terapeusty. W wielu ośrodkach neurologicznych kombinacja metod daje najlepsze rezultaty.

Metoda PNF i metoda NDT-Bobath w spastyczności – różnice i efektywność

Metoda NDT-Bobath to druga wiodąca metoda rehabilitacji neurologicznej, opracowana przez Berta i Bobyę Bobathów w latach 1950-1960. Obie metody są dobrze ugruntowane naukowo i skuteczne, ale bazują na fundamentalnie różnych koncepcjach neurobiologicznych.

Metoda PNF – Koncentruje się na proprioceptywnej stymulacji i uaktywnianiu hamujących mechanizmów spinnych (autoinhibicja, wzajemna inhibicja). Działanie: pacjent aktywnie pracuje z oporem terapeusty, wykonując spiralno-diagonalne wzory ruchu. Wymagania: wymaga aktywnej kooperacji pacjenta, zrozumienia instrukcji, pewnego poziomu świadomości. Tempo: działa szybciej, efekty widoczne w 2-4 tygodniach. Zakres: bardziej ogniskowa, skupia się na konkretnych mięśniach.

Metoda NDT-Bobath – Koncentruje się na „normalizacji tonu" poprzez inhibicję pozycjonalną i sensomotoryczną integrację. Działanie: terapeuta ustala pacjenta w pozycjach, które zmniejszają napięcie (na podstawie anatomicznego rozumienia, jakie pozycje hamują spastyczność), i uczy pacjenta prawidłowego poruszania się z tych pozycji. Wymagania: mniej wymaga aktywnej kooperacji – terapeuta robi więcej pracy; można stosować u pacjentów z niższym poziomem świadomości. Tempo: działa wolniej, ale globalnie zmniejsza ton; efekty mogą być widoczne dopiero po 6-12 tygodniach. Zakres: bardziej globalna, wpływa na ogólny ton całego ciała.

Wybór w praktyce: W spastyczności polegów (hemiplegii po udarze), gdzie pacjent jest świadomy i ma pewne możliwości motoryczne, PNF może być szybsza do widocznych efektów. Bobath jest lepsza dla pacjentów z niskim poziomem świadomości (wczesna faza stroke, ciężka uszkodzenia). Wiele ośrodków kombinuje obie metody: PNF dla intensywnego leczenia, Bobath dla pozycjonowania i codziennego wsparcia.

[INTERNAL_LINK: metoda NDT-Bobath -> ndt-bobath-spastycznosc]

PNF a metoda Vojty – kiedy wybrać którą technikę?

Metoda Vojty (terapia odruchowej lokomocji) to trzecia wiodąca metoda rehabilitacji neurologicznej, opracowana przez czeskiego neurologa Václava Vojty w latach 1960-1970. Metoda bazuje na całkowicie innym podejściu niż PNF.

Metoda Vojty – Bazuje na aktywacji wbudowanych globalnych wzorów ruchowych (lokomocji) poprzez stymulację specyficznych „trigger points" (punktów wyzwalających) na ciele. Działanie: terapeuta naciska na specyficzne punkty (np. określone miejsca na pośladkach, klatce piersiowej), co wyzwala odruchową aktywację całych łańcuchów mięśniowych. Wymagania: nie wymaga świadomej kooperacji pacjenta – działa na podstawie wbudowanych odruchów. Może być stosowana nawet u niemowląt czy pacjentów bez świadomości. Tempo: efekty mogą być wolniejsze, ale transformujące. Zakres: bardzo globalna – reorganizuje całą motorykę.

Porównanie w spastyczności: